What the Health 2-р хэсэг: Хавдар

What the Health 2-р хэсэг: Хавдар

What the Health (2017) баримтат кинонд дурдагдсан чухал санааг та бүхэнд дамжуулахын хамт  дэлхий дахин, АНУ-тай зэрэгцээд монголын хувьд эрүүл мэндийн холбогдох ямар статистик тоо баримт байгааг олж танилцуулая. Тус баримтат кинонд дурдагдсан статистикуудыг вебсайтаас нь дэлгэрүүлж үзэх боломжтой. Өөр эх сурвалжаас авсан мэдээллийг хаалтанд бичив. Мөн Нэтфликс дээр энэ киног үзэх боломжтой байгаа шүү.

Joker киноны Артурын дүрийг бүтээсэн жүжигчин Joaquin Phoenix энэ кинонд гүйцэтгэх продюссраар ажилласан ба хүмүүсийн тэр бүр мэдээд байдаггүй нууц мэдээллийг харуулсан нь хамгийн ач холбогдолтой байсан. Ашиг олохын төлөө, статус квог хадгалахын төлөө ард иргэдээс АНУ-ын эмч нар, эмийн үйлдвэр, эрүүл мэндийн холбоод тэр ч бүү хэл засгийн газар нь хүртэл үнэнийг нуудаг гэдгийг харуулснаараа бүхэл тогтолцоог шүүмжилсэн зоримог бөгөөд эрсдэлтэй алхам хийсэн санагдсан.

 

1-р хэсэгт чихрийн шижингийн тухай ярьсан билээ. Одоо тэгвэл 2-р хэсэгт амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн идэх нь хавдартай хэрхэн холбогддог тухай ярьцгаая.

Юун түрүүнд хавдар гэж юу вэ? Бидний ойр дотны хүмүүс хавдраар өвчилж, үүнээс болж нас барж, мөн дүрүүд нь хавдрын улмаас болж нас бардаг кино олон үздэг билээ. Хэвийн үед эс хөгширч, эцэст нь үхэхэд өөр эс хуваагдаж шинээр бий болж үхсэн эсийг нөхөж байдаг байна. Харин хавдартай болоход эсүүд шаардлагагүй үед ямар ч хяналтгүй үржиж, олширч томорсоор хавдар бий болдог байна. Тэр ч бүү хэл хавдар нь цааш биеийн бусад хэсгүүдэд дамждаг ба үүнийг хорт хавдар гэдэг. Хорт хавдрыг тайрч авсан ч буцаж ургах аюултай байдаг аж. Ер нь бол ДНХ мутацид орж мэдээлэл нь алдагдсанаас үүдэлтэй бөгөөд хавдар нь удамшлын болон орчны хүчин зүйлстэй холбоотой гэж үзэж байгаа. Хүн хавдрын гентэй байсан ч гэсэн заавал хавдартай болно гэсэн үг биш. Мөн орчны хортой бодисоор дамжаад хавдрын генгүй байсан ч хавдартай болох боломжтой ажээ. Тэр ч бүү хэл ихэнх хүмүүсийн хувьд ДНХ нь орчны нөлөөнөөс болж мутацид орсноор хавдартай болдог байна. Тийм учраас бид нар амьдралын хэв маягаа эргэн харж, хавдар үүсгэх эрсдэлээ бууруулах боломжтой. Амьдралын хэв маягтай холбоотой эрсдэлт хүчин зүйлсэд: хавдар үүсгэх химийн бодист өртөх (хооллолт үүнд хамаатай), тамхи татах, архи уух, дасгал хөдөлгөөн хийхгүй байх, вирусын халдвар авах, цацраг туяанд хордох, хэт тарган байх, дааврын тэнцвэр алдагдах зэрэг ордог.

 

Жилээс жилд хорт хавдрын өвчлөл манай улсад нэмэгдэж байна (доорх хүснэгтээс харна уу). Монгол улсын хувьд 2017 онд 4004 хүн хорт хавдрын улмаас нас барсан ба энэ нь нийт баралтын 25.4%-ийг эзэлж байна (Эрүүл мэндийн үзүүлэлт, 2017). Дэлхий даяар жил бүр 9 сая хүн хавдрын улмаас нас барж байна. Америкт дөрвөн хүн тутмын нэг нь хавдраар нас бардаг байна. Тэгэхээр Америктай адилхан үзүүлэлт манайд бас харагдаж байна. 4 хавдрын тохиолдол бүрийн 3 нь урьдчилан сэргийлэх боломжтой байдаг ба энэ нь амьдралын хэв маягтай холбоотой ажээ (Becoming Vegan). Хавдартай болоход тамхи татах, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэх, жимс ногоо бага хэрэглэх, хэт таргалах, хөдөлгөөн дутагдах, хортой бодист өртөх зэрэг нөлөөлдөг байна.

10,000 хүн тутамд хорт хавдраар өвчлөгсдийн тоо. Монгол улс, 1212.mn

Боловсруулсан махан бүтээгдэхүүн нь хавдар үүсгэгч бодис ялгаруулдаг гэдгийг ДЭМБ-аас мэдэгдсэн байна. Боловсруулсан махан бүтээгдэхүүн гэдэгт хотдог, хиам, утсан мах, лаазалсан мах, түргэн хоолны газруудад зардаг бүхий л төрлийн махан бүтээгдэхүүнүүд ордог юм байна. Тус кинонд ярьснаар мах нь тамхитай адилхан хортой бөгөөд тамхин дээр эрүүл мэндэд хортой, хавдар үүсгэгч мэтийн анхааруулга тавихыг шаарддаг шиг махан бүтээгдэхүүн дээр ч тавих ёстой гэсэн.

 

Мөн манай улсын хувьд нийт хавдрын 38.1%-ийг элэгний хорт хавдар эзэлж байна. Элэгний хавдрын улмаас нас баралтаараа монголчууд дэлхийд 1-рт, элэгний өвчний улмаас нас барж буй тоогоороо 8-рт жагсаж байна. Монгол эрэгтэйчүүдийн хувьд нийт хорт хавдрын нас баралтын 40%-ийг элэгний хорт хавдар эзэлж байна. Миний хувьд ойр тойрны хамаатан саднаас элэгний хавдраар нас барсан лав зургаан хүн мэднэ. Бүгд 60 хүрэхээсээ өмнө нас барцгаасан. Элэгний хавдарт цусны холестрин голлох нөлөө үзүүлдэг ба амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг хүмүүсийн цусан дахь холестрины түвшин их байдаг байна (The China Study, 2006). Мөн элэгний В вирустай тохиолдолд сүүнд байдаг касейн хэмээх уураг нь хавдрын өсөлтийг хурдасгадаг байна.

Амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн дэх уураг нь хавдрын эсийн өсөлтийг хурдасгадаг байна. Филиппинд хийсэн судалгаагаар баян айлын хүүхдүүд элэгний хавдартай болоод байсан нь амьтны гаралтай уургийн хэрэглээ нь өндөр байсантай холбоотой байжээ (The China Study, 2006).

 

Амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэх нь мөн бүдүүн, шулуун гэдэсний хавдар үүсгэдэг байна. Монгол улсын хувьд нийт хүн амын дунд хорт хавдрын шалтгаант нас баралтын 5-рт бүдүүн, шулуун гэдэсний хорт хавдар орж байна. Нойр булчирхайн хорт хавдар эрэгтэйчүүдийн нас баралтын шалтгааны 6-рт, эмэгтэйчүүдийн хувьд 7-рт бичигдэж байна. Ходоодны хорт хавдар эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн аль алинд нь 2-рт бичигдэж байгаа, дэлхийд нас баралтаараа манай улс 1-рт жагсаж байна.

10,000 хүн тутамд хорт хавдраар нас барсан хүний тоо. Монгол улс, 1212.mn

Сүүн бүтээгдэхүүн нь даавартай холбоотой хавдрыг нэмэгдүүлдэг байна. Үүнд: хөхний, түрүүн булчирхайн, өндгөвчний хавдар орох орох ба сүү хэрэглэснээр эдгээр хавдрыг тусах магадлал 34%-иар нэмэгддэг байна. Эмэгтэй хүн өдөрт 1 аяга сүү уух нь хөхний хавдраар нас барах магадлалыг 49%-иар нэмэгдүүлдэг. МУ-ын хувьд эмэгтэйчүүдийн хөхний хорт хавдрын нас баралт хорт хавдрын шалтгаант нас баралтын 6-рт орж байна.

Эх сурвалж: https://ikon.mn/n/y9x

Сонирхолтой нь Америкийн хөхний хавдрын нийгэмлэгт энэ тухай мэдээлэл огт байгаагүй ба нэгэн йогуртны саван дээр тус нийгэмлэгийн ягаан тууз тавигдаж, тус йогурт нь хавдраас сэргийлдэг мэтээр сурталчилсан байна. Харин нягтлаад үзэхэд нийгэмлэг мөн л сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг компаниас санхүүжилт авдаг нь тодорхой болсон.

 

Хүмүүс улаан мах муу, шувуу, загасны цагаан мах сайн гэсэн буруу ойлголт тээж явдгийг тус кинонд мөн хэлсэн. Холестрины хувьд тахианы мах үхрийн махтай адилхан байдаг байна. Тахианы мах хамгийн их хавдар үүсгэгч бодистой байдаг ажээ. Тахианы мах иддэг эрэгтэй хүмүүсийн түрүү булчирхайн хавдартай болох эрсдэл 4 дахин нэмэгддэг.

 

Мөн хүмүүс өндгийг биенд сайн гэж боддог ч өндөгний шар нь холестрин, өөх тос ихтэй байдаг байна. Өдөрт 1 өндөг идэх нь 5 тамхи татсантай адилханаар насыг богиносгодог ажээ. Холестрин цусанд орсноор тэр нь улаан эсийг бүрхэж цус өтгөрдөг байна. Ингэснээр дааврын түвшин өөрчлөгддөг байна. АНУ-ын USDA-ээс өндгийг сурталчлахдаа “эрүүл мэндэд тустай, шим тэжээлтэй, калори багатай, тэнцвэртэй хооллолт” гэдэг үгсийг ашиглахыг хуулиар хориглосон байна. Учир нь бодит байдал дээр тийм биш учраас ийм арга хэмжээ авахаас өөр аргагүй болсон байна.

 

Бид юу хийж болох вэ?

 

Зөвхөн хооллолт болон дасгал хөдөлгөөнөө сайжруулснаар нийт хавдрын 30-40%-иас урьдчилан сэргийлэх боломжтой, жимс ногоо ахиухан идэх нь хавдрын 20%-иас нь сэргийлдэг, тамхи татахгүй байвал энэ тоо 60-70% болгож нэмэгдэх юм байна (Becoming Vegan). Тухайн улс ядуу байх тусам ходоод, элэг, улаан хоолой, залгиур, амны, умайн хүзүүн хавдар зонхилдог байна. Харин тухайн улс баяжих тусам бүдүүн шулуун гэдэс, хөхний, түрүү булчирхай, савны хавдар зонхилдог байна. Улс орон үйлдвэржиж хотжих тусам хавдрын өвчлөлтийн тоо нэмэгддэг байна. Одоогийн байдлаар хавдраас урьдчилан сэргийлж чадах, мөн үүсгэдэг болох нь тодорхойлогдсон баттай гурван хүчин зүйлийг илрүүлсэн:

  • Жимс, ногоо ахиухан идэх нь бүх төрлийн хавдрын эрсдэлийг бууруулдаг.
  • Согтууруулах ундаа хэрэглэх нь дан ганц элэг бус олон төрлийн хавдрыг үүсгэдэг
  • Мах болон амьтны өөх тос хавдрыг үүсгэхэд нөлөөтэй

 

Хоол дотор хамгийн сайн нөлөөтэй нь: жимс, ногоо (өдөрт 400-800 грамм жимс идэх), каротинойд, С амин дэм, бүхэл үр тариа буюу эслэг ихтэй бүтээгдэхүүн (600-800 грамм бүхэл үр тариа, төрөл бүрийн шош, үндэс ургамал идэх) орж байна.

 

Хоол дотор хамгийн хор нөлөөтэйд дараах орсон байна: Архи согтууруулах ундаа, мах, амьтны гаралтай өөх тос, сүүн бүтээгдэхүүн, давс.

 

Аль болох хэт боловсруулсан хоол идэхгүй байх. Үүнд янз бүрийн нэмэлт химийн бодис, нөөшлөгч орсон, шарж хуурч түлсэн, утсан бүтээгдэхүүнүүд орно. Мөн цагаан сахар хэрэглэхээс аль болох татгалзах хэрэгтэй ажээ.

 

Үүнээс гадна хоолыг дулаан хэмд удаан байлгахгүй байх, хөргүүрт хадгалах. Илүүдэл жинтэй байх эсвэл жингийн дутагдалд орохоос зайлсхийх.

 

За тэгээд өөрийгөө, гэр бүлээ, амьдралыг хайрладаг бол яг энэ мөчөөс эхлээд хавдраас урьдчилан сэргийлэхийг та бүхэнд уриалж байна.

 

What the Health 1-р хэсэг: Чихрийн шижин

What the Health 1-р хэсэг: Чихрийн шижин

What the Health (2017) баримтат кинонд дурдагдсан анхааралдаа авбал зохилтой зүйлсийг та бүхэндээ хүргэхийн зэрэгцээ зарим ойлголтуудыг бусад эх сурвалжийн хамт тайлбарлаж, дэлхий дахин, АНУ-тай зэрэгцээд монголын хувьд эрүүл мэндийн холбогдох ямар статистик тоо баримт байгааг өөрийн зүгээс олж танилцуулая гэж бодлоо. Тус баримтат киноноос гадна өөр эх сурвалжаас авсан мэдээллийг хаалтанд бичив. Энэ киног мэдээж өөрөө үзвэл илүү олон зүйлийг ойлгох байх, тус баримтат кинонд дурдагдсан статистикуудыг вебсайтаас нь дэлгэрүүлж үзэх боломжтой. Мөн Нэтфликс дээр энэ киног үзэх боломжтой байгаа шүү. Хамгийн гол нь та бүхэн хооллолтондоо өөрчлөлт гаргана хэмээнэ найдаж байна. За одоо эхэлцгээе!

 

Энэхүү баримтат киног Kip Andersen ба Keegan Kuhn нар хийсэн. Манай Joker киноны Артурын дүрийг бүтээсэн жүжигчин Joaquin Phoenix гүйцэтгэх продюссраар ажилласан юм байна. Тус баримтат кинонд хүмүүсийн тэр бүр мэдээд байдаггүй нууц мэдээллийг харуулсан нь хамгийн ач холбогдолтой байсан. Ашиг олохын төлөө, статус квог хадгалахын төлөө ард иргэдээс АНУ-ын эмч нар, эмийн үйлдвэр, эрүүл мэндийн холбоод тэр ч бүү хэл засгийн газар нь хүртэл үнэнийг нуудаг гэдгийг харуулснаараа бүхэл тогтолцоог шүүмжилсэн зоримог бөгөөд эрсдэлтэй алхам хийсэн санагдсан.

 

Тэгэхээр эхний ээлжинд чихрийн шижин өвчин ба амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн хоёрын холбоог ярьцгаая.

Дэлхий даяар 300 сая хүн диабет буюу чихрийн шижин өвчнөөс болж шаналдаг (2019 оны байдлаар 463 сая юм байна лээ). АНУ-ын хувьд 25 жилийн дараа гурван хүн тутмын нэг нь чихрийн шижинтэй болно. Монгол улсын хувьд 2016 оноос 2017 онд чихрийн шижингийн өвчлөл 22-оор нэмэгдсэн байна (Эрүүл мэндийн үзүүлэлт, 2017). Нийт чихрийн шижинтэй хүмүүсийн гуравны нэг нь ийм өвчтэй гэдгээ ч мэддэггүй байна (The China Study, 2006), гэхдээ 2019 оны ОУ-ын Диабетийн холбооны мэдээгээр диабеттэй 2 хүн тутмын 1 нь мэддэггүй гэсэн. Нийт чихрийн шижинтэй хүмүүсийн 79% нь бага ба дунд орлоготой улсуудад амьдардаг байна. Чихрийн шижин тусаж буй хүмүүсийн наслалт жил ирэх тусам залуужиж байна. Хамгийн түгээмэл 2-р хэв шинжийн диабетийн хувьд уг нь бол дундажаар 40 гараад тусдаг өвчин юм байна, АНУ-д гэхэд шинэ тохиолдол бүрийн 40-45% нь хүүхдүүд тусчээ.

 

Монгол Улс 2017 онд Чихрийн шижин, хоол тэжээлийн ба бодисын солилцооны эмгэгтэй 13,100 хүнд 3.9 тэрбум төгрөг, Даралт ихсэх төрлийн өвчтэй 40,000 хүнд 10 тэрбум төгрөгийг тус тус зарцуулжээ (Баярбаатар, 2018).

 

Диабет тусах нь амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн идэхтэй холбоотой ба үүнд хэд хэдэн шалтгаан бий. Ихэнх хүн чихэр их идвэл чихрийн шижинтэй болдог гэж буруугаар боддог байна.

 

Диабет гэдэг өвчин дотроо 1 ба 2 гэсэн хоёр хэв шинжтэй. 2-р хэв шинжийн чихрийн шижин нь амьдралын хэв маягтай холбоотойгоор ихэвчлэн насанд хүрэгчдэд үүсдэг байна. 1-р хэв шинж нь хүүхэд, өсвөр насныханд ихэвчлэн үүсдэг байна (The China Study, 2006). 1, 2-р хэв шинжийн аль алинд нь глюкозийг боловсруулахад доголдол илэрдэг ажээ. 1-р хэв шинжийн диабетэд хангалттай инсулин ялгардаггүй, учир нь нойр булчирхай хэмээх эрхтэний инсулин ялгаруулах үүрэгтэй эс нь устсан байдаг байна. Энэ нь бие өөр өөрийнхөө эсийг устгаж эхэлсэнтэй холбоотой ба үүнийг автоиммуни өвчин гэдэг байна.  Харин 2-р хэв шинжид нь инсулин ялгардаг боловч үүргээ биелүүлж чаддаггүй байна. Үүнийг инсулинд мэдрэг биш (insulin resistance) байдал гэж нэрлэдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, цусан дахь глюкоз бусад эсэд очих, эсвэл нөөцлөгдөх ёстой байтал тэгдэггүй харин цусанд л байгаад байдаг байна.

 

Чихрийн шижингийн өвчтэй хүмүүс ихэвчлэн хэт таргалалттай байдаг (The China Study, 2006) ба амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн идэх нь таргалах магадлалыг нэмэгдүүлдэг.  Веган хүмүүс мах иддэг хүмүүстэй харьцуулахад хэт таргалалттай байх магадлал 9 дахин бага байдаг байна. Таргалалт нь дан чихрийн шижин гэлтгүй бусад олон өвчин тусах суурь нь болдог.

 

БЖИ (биеийн жингийн индекс) 25 ба түүнээс дээш хүмүүс чихрийн шижин өвчинөөр хэвийн жинтэй хүнээс 9 дахин их, БЖИ 30 ба түүнээс дээш бол 40 дахин ихээр өвчилдөг байна (Биеийн жингийн индексийг бодохдоо биеийн жин буюу кг-ийг өндрийнхөө квадратад (метрээр тооцно) хуваахад гарсан тоо). Цаашилбал, илүүдэл жинтэй хүмүүсийн дундаж наслалт 7-12 жилээр богино байдаг байна. Байвал зохих биеийн жинг үздэг томъёо байдаг юм байна. Тэр нь: өндрийн метр квадратыг эмэгтэй бол 21, эрэгтэй бол 22-оор үржүүлж тооцох юм байна. Гэхдээ энэ байж болох дундаж жинг харуулдаг бололтой. Өөрөөр хэлбэл, үүнээс бага зэрэг туранхай байж болно гэсэн үг.

ДЭМБ-ын судалгаагаар 2005 онд Монгол улсын 30-аас дээш насны эрэгтэйчүүдийн 56% илүүдэл жинтэй байсан бол, 2015 онд 75% болж өснө гэж тооцоолсон. 2005 онд 30-аас дээш насны эмэгтэйчүүдийн 70% нь илүүдэл жинтэй байсан бол 2015 онд 79% болж өснө гэж тооцоолж байжээ.  2017 онд явуулсан Үндэсний судалгаагаар 25-34 насанд эрэгтэйчүүдийн 45.2%, эмэгтэйчүүдийн 46.2%, 35-44 насанд эрэгтэйчүүдийн 53.6%, эмэгтэйчүүдийн 67.4%; 45-54 насанд эрэгтэйчүүдийн 61.7%, эмэгтэйчүүдийн 77.1%; 55-64 насанд эрэгтэйчүүдийн 59.9%, эмэгтэйчүүдийн 70.8% нь илүүдэл жинтэй байна. Тэгэхээр дээрх статистикаас 35-аас дээш насны илүүдэл жинтэй хүмүүсийн дундажийг гаргавал эрэгтэйчүүдийн 58.4%, эмэгтэйчүүдийн 71.7% нь илүүдэл жинтэй байна.

http://www.report.mn/7300/item

Өдөр бүр нэг порц буюу 28гр мах идэх нь чихрийн шижин тусах магадлалыг 51%-иар нэмэгдүүлдэг байна. Амьтны маханд байх heme төмөр нь мөн чихрийн шижин тусах магадлалыг нэмэгдүүлдэг байна. Өөх тостой, ялангуяа ханасан өөх тостой амьтны гаралтай зүйл хэрэглэснээр цусан дахь өөх тосны хэмжээ ихдэж хүний инсулин хэмээх даавар ажиллахаа больдог байна.

 

Бага насандаа сүү ууж байсан хүүхдүүд 1-р хэв шинжийн диабет тусах магадлал нэмэгддэг байна (PETA, Diabetes). Бага насандаа чихрийн шижинтэй болж байгаа хүүхдүүдийн ихэнх нь хэт тарган байдаг байна.

 

Амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн их хэрэглэдэг хүмүүс авах ёстой уургийн хэмжээг хэтрүүлж авдаг боловч хүнсний эслэг (fiber) хангалттай авч чаддаггүй байна. Уураг хэтрүүлж хэрэглэх нь зүрхний өвчин, чихрийн шижин, хавдар үүсгэдэг байна. Судалгаагаар Америкчууд хоёр дахин уураг хоол хүнснээс авдаг боловч, авах ёстойгоосоо хоёр дахин бага эслэг авдаг байна. Монголчуудын уургийн хэрэглээний тухай интернетээс хайсан боловч олдсонгүй. Эслэг нь зөвхөн ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүнд байдаг ба цусан дахь чихрийн хэмжээг тогтворжуулдаг чухал үүрэгтэй ажээ.

 

Диабет яагаад аюултай вэ? (The China Study, 2006)

  • Зүрхний өвчин тусна – зүрхний өвчнөөр үхэх магадлал 2-4 дахин нэмэгдэнэ
  • Цус харвах магадлал 2-4 дахин нэмэгдэнэ.
  • Цусны даралт ихсэнэ – чихрийн шижинтэй хүмүүсийн 70%
  • Хараагүй болно – насанд хүрээд хараагүй болохын тэргүүлэх шалтгаан
  • Бөөрний өвчин – чихрийн шижинтэй хүмүүс бөөрний өвчний сүүлийн шатанд очдог бөгөөд ихэвчлэн диалез буюу цусаа машинаар шүүлгэдэг байна.
  • Мэдрэлийн тогтолцооны эмгэг – чихрийн шижинтэй хүмүүсийн 60-70% нь мэдрэлийн тогтолцооны хөнгөнөөс хүнд гэмтэл авдаг байна.
  • Мөчөө тайруулдаг – хөлөө тайруулж байгаа хүмүүсийн 60% нь диабетаас болдог.
  • Шүдний өвчин – буйл нь байнга өвчилснөөс шүд нь унадаг.

 

Гэтэл монгол вебсайтууд дээр байгаа чихрийн шижин өвчний шалтгааныг чихэр, өөх тостой холбосон боловч өөхгүй мах идэж болно гэж бичсэн байна. Мөн таргалалтыг голдуу чихэрлэг бүтээгдэхүүнтэй холбожээ. Ургамалан хоолны тухай ярихад манай монголчууд махаа л идэж ирсэн учраас идэх ёстой гэсэн тайлбарыг өгдөг ба ургамлан хоолтой хүмүүсийг гадаадынхныг дуурайлаа хэмээн зэмлэдэг. Гэхдээ урьд нь болж байсан болохоор одоо энэ хэвээрээ л байх ёстой гэдэг тийм ч оновчтой тайлбар, гаргалгаа биш байх. Жишээ нь бид нар монгол гэрт л амьдарч ирсэн гээд одоо ч гэрт амьдраад байдаггүй, монгол дээл л өмсөж ирсэн гээд өдөр тутмын амьдралдаа дээл л өмсөөд байдаггүй, хөргөгч хэрэглэж байгаагүй гээд хөргүүрт юмаа хадгалахаас татгалзаагүй, тэр ч бүү хэл бид нар интернет, утас хэрэглэхгүй болоод л байсан, машингүй болоод л байсан гээд тэр бүхнээс одоо хэрэглэхээс татгалздаггүйтэй адил. Хооллолт нь өөрөө соёл, уламжлалтай холбоотой байдаг учраас уламжлалаа алдаад гадныхныг дууриаж байна гэдэг үзэл түгээмэл байдаг. Жишээ нь бургер, пицца идэх бидний уламжлал биш гэж адилхан хэлж болох ч олон хүн эдгээр түргэн хоолыг идсээр л байна. Ямартаа ч бидний амьдралын хэв маяг ухамсрын хөгжилтэй зэрэгцэх учиртай байх. Гэтэл 2020 оны байдлаар Монгол улсын хүн амын дундаж наслалт 69.9, эмэгтэйчүүдийнх 74.2, эрэгтэйчүүдийнх 65.8 байхад, Япон улсын хүн амын дундаж наслалт 84.8, эмэгтэйчүүдийнх 87.7, эрэгтэйчүүдийнх 82 байна. 2016 оны байдлаар монголчуудын дундаж наслалт 120-рт бичигдэж байжээ (worldpopulationreview)..

 

Хувь хүмүүс хооллолтоо ургамлан болгох юм бол чихрийн шижин өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх ба нэгэнт туссан хүмүүс ч бас адилхан өвчнөө эмчилж болохыг тус баримтат кино харуулсан. Чихрийн шижинтэй 69 настай эрэгтэй хооллолтоо ургамлан болгосноор 6 долоо хоногийн дотор 15 кг жин хасаж, нийт ууж байсан эмээ хоёр дахин цөөлсөн. Даралт нь хэвийн болж эхэлсэн. Цаашдаа улам сайн үзүүлэлт гарна гэдэгт мань эр итгэлтэй байна лээ. Учир нь дан диабетаас үүсэлтэй бусад биеийн өвчин, шаналгааны шинж тэмдгийг бууруулахын тулд зүрхний, бөөрний, даралтны гээд өчнөөн эм ууж байсан юм байна лээ. Гэтэл зүгээр л хооллолтоо өөрчилснөөр бие махбод нь цогцоороо хэвийн байдалд орж эхэлж байгаа нь шалтгааныг олж тогтоосонтой холбоотой. Ихэнх эмнүүд шинж тэмдгийг л арилгах, бууруулах нөлөөтэй болохоос хэзээ ч шалтгааныг алга болгож чадахгүй. Тэр ч бүү хэл, хүнийг насан туршид нь эмнээс хамааралтай байлгах нь эмийн үйлдвэрийн ашиг сонирхолтой нийцдэг.

 

Тус баримтат кинонд Америкийн Диабетийн нийгэмлэгийн төлөөлөгч чихрийн шижин хооллолттой хамаатай тал дээр үзэл бодлоо илэрхийлэхээс татгалзсан. Тэр ч бүү хэл цахим хуудсан дээрээ махтай хоол идэхийг зөвлөсөн байв. Яагаад гэдгийг асуухад би чамтай маргалдмааргүй байна гэж хэлсэн. Дараа нь учир нь олдсон л доо. Тэр нь юу гэвээс, тус холбоо сүү, махны компаниудаас их хэмжээний мөнгөн тэтгэмж авдаг болох нь тогтоогдсон бөгөөд энэ нь ашиг сонирхолын зөрчилдөөн үүсгэж байгаа нь ил болсон.

 

Joaquin Phoenix-ийн (Йокин Финиксийн) хэлсэн үг

Joaquin Phoenix-ийн (Йокин Финиксийн) хэлсэн үг

Joker буюу Алиалагч киноны гол дүрд тоглосон жүжигчин Joaquin Phoenix-ийн Оскарын шагнал авахдаа хэлсэн үгийг сийрүүллээ:

 

“Би яг одоо маш их талархаж байна. Гэхдээ бусад нэр дэвшигчдээсээ өөрийгөө илүү гэж мэдрэхгүй байна. Мөн энд байгаа аль ч хүнээс өөрийгөө илүү гэж мэдрэхгүй байна. Учир нь бид бүгдээрээ кино урлагт хайртай. Илэрхийллийн энэхүү хэлбэр нь надад гайхамшигтай амьдралыг бэлэглэсэн. Би үүнгүйгээр ямар байх байснаа хэлж мэдэхгүй байна. Гэхдээ надад болон энд байгаа аль ч хүнд байгаа хамгийн том бэлэг бол дуу хоолойгүй бодгалиудын төлөө дуу хоолойгоо ашиглах боломж билээ. Бид бүхний өмнө тулгарч буй сэтгэл өвтгөмөөр зарим асуудлын тухай би бодсоор ирсэн. Гэхдээ заримдаа бид өөрсдөө эсвэл биднийг өөр өөр зүйлийн төлөө зүтгэдэг юм шиг мэдэрдэг эсвэл тэгж санагдуулдаг. Гэхдээ миний хувьд би нийтлэг зүйлийг харж байна. Бид нар жендэрийн тэгш бус байдлын тухай ярьж байлаа ч эсвэл арьс өнгөний үзэл эсвэл күийр эрхийн тухай эсвэл уугуул нутгийн иргэдийн эрх эсвэл амьтны эрхийн тухай ярьж байхдаа бид шудрага бус байдлын эсрэг тэмцлийг ярьж байдаг. Бид нэг үндэстэн, нэг хүмүүс, нэг жендэр, нэг арьстан эсвэл нэг (амьтны) зүйл дэлхийг давамгайлах эрхтэй, ямар ч шийтгэл, төлөөс төлөхгүйгээр бусдыг ашиглаж, мөлжих эрхтэй гэсэн итгэл үнэмшлийн эсрэг тэмцлийн тухай ярьж байдаг. Бид эх байгалиасаа холдож хөндийрсөн юм шиг санагдаж байна, бидний олонхын гол буруу бол өөртөө төвлөрсөн ертөнцийг үзэх үзэл; бид бол – ертөнцийн төв хэмээх үзэл юм. Бид байгаль дэлхийн нөөц баялгийг тонож дээрэмддэг. Бид үнээг хиймлээр хээлтүүлэх эрхтэй гэж өөрсдийгөө боддог. Тугаллахад нь үнээний тарчлан уйлах нь андуурах аргагүй ч бид хүүхдийг нь хүчээр салгаж хулгайлж авдаг. Тэгээд тугалд нь зориулагдсан сүүг нь бид авч, кофендоо эсвэл өглөөний хоолондоо хийж уудаг. Бид өөрсдийгөө өөрчлөх тухай үзэл санаанаас айдаг. Гэхдээ хүн төрөлхтөн зохион бүтээгч, бүтээлч, цайлган сэтгэлтэй үедээ хамгийн сайхан байдаг. Бид хайр, энэрэнгүй үзлийг биднийг хөтлөх зарчим болгох юм бол бид ухамсарт амьтад болон байгаль орчинд тустай тогтолцоог бүтээж, бий болгож, хэрэгжүүлж чадна. Би бүхэл амьдралынхаа турш өөдгүй новш байсан, би хувиа хичээгч байсан, заримдаа харгис, хамт ажиллахад хэцүү байсан. Энэ өрөөнд байгаа та нар дотроос олон хүн надад хоёр дахь боломж өгсөнд би маш их талархаж байна. Тиймээс бид бие биенээ өнгөрсөн алдаанаас нь болж үгүйсгэх биш харин бие биенээ дэмжиж, өсч хөгжихөд нь тусалж, бие биендээ зааж сургаж, гэм буруугаа залруулахад нь залж чиглүүлэх үедээ бид хамгийн сайхан байдаг. Энэ бол хүн төрөлхтөний хамгийн сайхан зүйл. Миний ах 17 настай байхдаа энэ дууны үгийг бичсэн юм, тэрээр: “[бусдыг] аварч туслах үедээ хайр дүүрэн очоорой, тэгвэл энх тайван аяндаа бий болно” гэсэн. Баярлалаа.”

 

Хэлсэн үг нь надад үнэхээр таалагдсан. Joker хэмээх кинонд дүрээ маш сайн бүтээж чадсан учраас шагнал авсан. Гэхдээ шагнал авахдаа хэлсэн үг нь нөгөө л киноныхоо тухай ярьж, өөрийнхөө ялалтдаа ганцхан хөөрч догдолж, киноны багтаа баяр хүргэдэг шиг нэг хэвийн байсангүй. Тэрээр тэрхүү тайзыг, үг хэлэх боломжийг кино жүжигчид болон нийт үзэгчдэд хандаж бид бүгдэд хамаатай маш том зорилгын төлөө ашигласан. Энэ нь зөвхөн хүн төрөлхтөн бус, бидэнтэй холбоотой, бидний хийж буй үйлдлээс болж зовж байдаг бусад амьтад, байгалийг бүхэлд нь хамарсан байснаараа үнэхээр онцгой бөгөөд Оскарыг шинэ түвшинд аваачсан гэдэгт итгэлтэй байна. Энэ хүн зүгээр л нэг жүжигчин биш, бид ч бас зүгээр нэг үзэгчид биш гэдгийг бидэнд харуулж, амьдралд гүйцэтгэдэг “дүр”-ээ эргэж харахыг зөвлөсөн. Бидний өдөр тутамдаа юу ч бодолгүй хийдэг, зуршил болсон идэж хэрэглэдэг зүйлс маань гэмгүй биш гэдгийг ойлгуулахыг хичээсэн. Хүн байхын утга учрыг дахин сануулсанаараа Joker гэдэг кино өөрөө, мөн киноны утга санааг өргөжүүлж бидний харааг өөр том тавцанд чиглүүлснээрээ онцгой ач холбогдолтой байлаа.

 

Joaquin Phoenix ахынхаа бичсэн дууны үгээс иш татах үед түүний хоолой зангирч байгаа нь үнэхээр сэтгэл хөдлөм байсан. Ах (River Phoenix) нь 23-тайдаа сэтгэц нөлөөт бодис хэтрүүлэн хэрэглэсний улмаас нас барсан юм байна лээ. Финикс олон кинонд дүрээ маш сайн бүтээж чадсан бөгөөд та бүхэн сонирхож байвал бусад киног нь үзээрэй. Финикстэй хамтран ажиллаж байсан мэргэжил нэгтнүүд нь түүнийг бүтээлч, суут, өвөрмөц, хүнлэг, өгөөмөр гэж магтдаг юм байна лээ. Финикс тэрхүү кинонуудад бүтээсэн дүрүүдээрээ хэд хэдэн удаа шилдэг жүжигчний төрөлд Оскарт нэр дэвшиж байсан. Тэдгээр кинонуудыг дурдвал: The Master (2013), Walk the Line (2006), Gladiator (2001), Her (2014). Миний хувьд Her гэдэг киног саяхан үзсэн. Финиксийн хамгийн бахархууштай нь кино урлагаас гадна амьтны эрхийн төлөө хийдэг ажил үйлс нь юм. Тэрээр олон нийтийн анхаарлыг амьтны эрхийн асуудал руу татахад нэр алдараа ашигладаг. Та бүхэн түүний тоглосон дараах амьтны эрхийн тухай суртчилгааг сонирхож үзээрэй:

 

Талархалын баяраар цацагт хяруул идэхгүй байхыг уриалсан (бид ч бас цагаан сараар хонь алж ууцыг нь ширээн дээр тавьдгаа болих хэрэгтэй): https://www.youtube.com/watch?v=DTwkQ-l0Hmo

 

Загас уснаасаа гарч ирэхэд ямар их тарчилдгийг харуулсан (гурван настайдаа загас барих үед загас ямар их тарчилдаг болохыг хараад Веган болсон юм байна лээ):

https://www.youtube.com/watch?v=Ij3W0BetI60

 

Финикс яагаад веган, мөн ноосоор хийсэн хувцасыг яагаад хэрэглэхээс татгалзсан тухай:

https://www.youtube.com/watch?v=deHNomts8bo

 

Мөн тэрээр веган байхын ач холбогдол, байгаль орчинд үзүүлэх эерэг нөлөө, мах, сүүний бизнесийн жинхэнэ дүр төрх, цусан бизнесийг харуулсан Earthlings(2005), Unity(2015), Dominion(2018) баримтат киног хүүрнэсэн, What the Health(2017) баримтат кино хийжээ.

 

Ямартаа ч Йокин Финикс танд баярлалаа, ирээдүйн ажил, амьдралд тань амжилт хүсье. Олон хүмүүст урам зориг өгч, гайхамшигтай бүтээлүүдээрээ бэлэг барьж, амьтдыг зовж тарчлахаас аварч, байгаль орчинг хамгаалж явдаг үйлс тань өргөжин цэцэглэх болтугай. Хүмүүс ээ Йокинтой нэгдэцгээе!

 

 

Крейцерийн Сонат

Крейцерийн Сонат

Лев Толстой (1890)

 

Зохиол галт тэргэнд өрнөнө. Номны эхний хэсэгт галт тэргэнд нэг бүхээгт хамт сууж яваа хоёр эрийн хооронд өрнөж буй яриагаар гэр бүл, гэрлэлтийн тухай гүн ухааны шинжтэй санаанууд гарна. Хоёрдугаар хэсэгт өгүүлэгч гэр бүлийн өнгөрсөн амьдралаа сийрүүлж ярих ба эцэст нь эхнэрээ хардалт, үзэн ядалтын улмаас хутгалж хөнөөсөн тухайгаа хэлээд зохиол дуусдаг.

 

Энэ номыг уншаад гэрлэлтийн мөн чанар, зорилго нь ер нь юу юм бэ, номон дээр бичсэн шиг бие махбодын дур тачаал, ашиг сонирхол дээр үндэслэгддэг юм болов уу гэж асуухад хүрлээ. Мөн хүүхэдтэй болно гэдэг хэцүү хүнд бөгөөд тийм ч баяр баясгалантай зүйл биш гэдгийг ний нуугүй харуулсан зохиол байв. Хоол хүнс хэрэгцээнээсээ ихдэхээр хуял тачаал нэмэгддэг бөгөөд бие махбодын дур хүсэлдээ хүний бодол санаа захирагддаг гэдэг санаа байж болох санагдлаа. Хүний ухамсар юу идэхээ, хэр их идэхээ зохицуулахаас эхэлдэг ч байж магадгүй. Өвчний 80% нь амаар орсон зүйлтэй холбоотой гэж ярилцдаг нь ортой ч юм уу? Одоо номон дээрээс эшэлсэн зарим хэсгүүдэд дүн шинжилгээ хийе.

 

Гэрлэсэн хүмүүс бие биенээсээ залхдаг гэж бичжээ. Хоёр хүн удаан хамт байсны эцэст бие биедээ сонин биш болж уйдах нь зүй ёсны хэрэг. Хоёр хүний харилцаа сайн дурын үндсэн дээр, хэн нь ч нөгөөгөө ингэх, тэгэх ёстой гэж хүчлээгүй үед амьд байдаг. Гэтэл гэрлэлт нь яг тэр сайн дурын байдлыг нь хуулийн шинжтэй, үүрэг хариуцлага болгочихдог. Сургууль ч бас адилхан. Боловсролд тэмүүлсэн дурсамж буюу Educated (зохиогч нь: Tara Westover) гээд номонд дунд сургуульд сурч байгаагүй охин их сургуульд ороод эрдэм номыг ямар их шимтэн үзэж байгааг харуулдаг. Учир нь тэр албадлагаар биш сониучархаж сурдаг. Дунд сургууль хэтэрхий захиргаадаж албаддаг учраас ихэнх хүүхдүүд юм сурахыг яг л залхаан шийтгэл мэтээр хүлээн авчихдаг нь харамсалтай.

 

Эмэгтэйчүүдийг зөвхөн сүйт хархүү олж авахын төлөө л амьдардаг гэжээ. Нэг бодлын тийм байдаг. “Эмэгтэй хүнд сайн ханиас өөр чухал зүйл байхгүй” гэх мэтээр хамаатны хүмүүс, дунд сургуулийн багш нар өчнөөн л ярьдаг байсан. Хэдийгээр орчин үеийн эмэгтэйчүүд өөрийн гэсэн карьер, зорилго мөрөөдөлтэй болсон ч гэсэн ганц бие эмэгтэйчүүдийг ямар нэг байдлаар дутуу гэж харсан хэвээрээ л байна шүү дээ. Аль 18-р зуунд Мари Уолстонкрэфт гэрлэлт гэдэг эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс нөмөр нөөлөг, дэмжлэг туслалцаа олж авах арга зам бөгөөд эмэгтэйчүүдэд гадаад дүр төрхөө зэвсэг болгож ашиглан үүнийг олж авахыг л сургадаг гэж бичиж байсан нь одоо бүр ч их биелэлээ олж байх шиг. Тийм биш байсан бол гоо сайхны мэс засал тэгтлээ хүчээ авна гэж үү?

 

“Амьдралын сайхан бүхэн эмэгтэйчүүдэд хэрэгтэй байж, тэднийг л дэмждэг” гэжээ. Гоёмсог обьект болсны шагнал нь энэ юм уу? Нэг бодлын дэлгүүрийн ихэнх бараа эмэгтэйчүүдийн хэрэгцээнд зориулагдсан байдаг ч эмэгтэйчүүд гадаад гоо үзэмжээ хэтэрхий их тордсоор байгаад эрдэм мэдлэг олж авахаа орхигдуулдаг байх. Дээрээс нь хэрэггүй юманд мөнгөө зарцуулдаг болохоор олигтой хуримтлал үүсгэж чаддаггүй. Эмэгтэйчүүдэд зориулагдсан бараа эргээд эрэгтэйчүүдэд таалагдахын тулд байдаг нь егөөтэй. Мөн эмэгтэйчүүдийг эмэгтэйлэг байлгадаг тэдгээр хувцас нь биед тухгүйгээс гадна яг л хүүхэлдэй эсвэл чамин обьект мэт харагдуулах үүрэгтэй байдаг. Тухайн үед эмэгтэйчүүдэд гадаад төрхөндөө анхаарч, гэр бүлдээ анхаарал тавихаас өөр хийгээд байх, сонирхол татах зүйл байхгүй байсан нь дэлгүүр хэсэх ба сүмд очих нь л тэдний гадаад орон зай байсан бололтой. Гудамжны халдлага буюу Street Harassment ч гэсэн эрэгтэйчүүдийн зүгээс эмэгтэй хүний олон нийтийн орон зайд чөлөөтэй явахыг эсэргүүцэж буй хэлбэр гэдэг.

 

“Эмс охин эр хүний сэрэл хүслийг өдөөсөн гоёл чимэглэлийг биедээ хэрэглэхийг хүлээн зөвшөөрдөг тийм нийгэм яаж оршин тогтнож байсан юм бол гэж гайхах цаг ирнэ” гэжээ. Толстойгийнхоор энэ бол эрээ цээргүй, ичгүүргүй явдал бололтой. Эсвэл амьтад үржлийнхээ улиралд бие биеэ татах оролдлоготой төстэй амьтны зөн совин юм уу? Ямартаа ч Толстой хүн төрөлхтөнийг амьтанлаг байдлаа давж гарах ёстой гэж үзсэн байх. Энэ хэсэг их сонирхолтой бөгөөд чухал санагдсан. Яагаад ч юм Blue is the Warmest Colour гэдэг киноны гол дүр Адель санаанд орлоо. Тэр хэдийгээр үзэсгэлэнтэй боловч хэзээ ч хэн нэгэнд таалагдая гэж биеэ авч явдаггүй нь бусад охидоос түүнийг хэт ялгаатай харагдуулдаг. Бараг л түүний үзэсгэлэн, дотоод гоо сайхан нь хэн нэгнийг гадаад үзэмжээрээ татахыг оролдохгүй байгаад оршиж буй мэт. Эмэгтэй хүмүүс нийгэмд адилхан үнэ цэнэтэй, эрх тэгш болоод ирэхээр бие махбодоо гоёх бус оюун санаандаа, боловсролдоо анхаарах учиртай гэдгийг хэлсэн ч байж болох юм.

 

“Үнэхээр чин сэтгэлийн хайр, сэтгэл зүрхний харилцаа юм бол энэ бүхэн үгээр, харилцан яриа, хамтын уур амьсгалаар хөтлөгдөх ёстой биз дээ”. Тэгэхээр ихэнх хүмүүсийн хувьд бие махбодын тэчьяадсан дур хүслээс харилцаа үүсдэг, тэгээд тэр нь үүнээс давж гарч чаддаггүй. Жинхэнэ хайр сэтгэлийн холбоо байхгүй бол секс хийсний дараа нэг тийм хоосон мэдрэмж л төрөх байх. Үр хүүхэд төрүүлж эцэг эх болж хүүхдээрээ хоорондоо холбогдсон ч оюун санааны хувьд холбогдоогүй хосууд өчнөөн л байдаг. Тийм хосуудын хувьд хүүхдүүд нь гэрээ орхин явахад хамт байгаа мөртлөө ганцаарддаг. Харин нэгэнт оюун санааны хувьд холбогдож чадсан хосуудад хүүхэдтэй болох шаардлага ч гарахгүй байж болох юм. Эсэргээрээ хүүхэд үүнд саад болдог ч байж магад.

 

“Яг л үүнтэй адил бал сар нь тохиосон хүн болгон ийм муухайг биеэрээ амссан нь лавтайг бусдыг урмыг хугалахгүй гэсэндээ үнэндээ хэлдэггүй бололтой”. Хүмүүс гэрлэлт гэдэг зүйлийг кинон дээр гардаг шигээр төсөөлөөд баахан мөнгөө баран байж хурим хийсний дараа яг бодсон шиг нь биш байсныг мэдээд их бантдаг байх л даа. Явж, явж хурим гэдэг чинь маш их нэр төрийн явдал болдог. Анхнаасаа хуримаа сүртэй хийчихээр цаашаагаа үлгэрийн юм шиг амьдарч буй мэтээр дүр эсгэхээс өөр аргагүй болно, тэгснээрээ гэрлэлт гэдэг маш сайхан гэх төөрөгдлийг хадгалдаг байж болох юм. Найзууд нь ганц бие найзыгаа чи хүнтэй суугаач гэж ихэд “санаа тавьж” байгаад яаран хүнтэй суучихсаных нь дараа тэгтлээ холбогдохоо больсон тухай нэг найз маань ярьсан. Тэгэхээр бусдыг өөрсдөнтэйгөө адилхан болгож байж санаа нь амардаг юмуу ч гэмээр.

 

“Хүн төрөлхтөн оршин тогтнож байгаа цагт эрхэм зорилго байх бөгөөд мэдээжийн хэрэг, энэ нь гахай, туулай шиг үржиж олшрох, эсвэл сармагчин юмуу парисынхан шиг бэлгийн дур хүслээ элдэв маягаар хангахад биш, харин тэвчээр болоод ариун чанарын хүчээр сайн сайханд хүрэх дээд эрмэлзэл юм” гэжээ. Тэр сайн сайхан, ариун чанар бол бие махбодын үргэлжлэл эсвэл таашаалтай холбоотой бус харин сүнсний ариун байдал, ухамсрын өндөр түвшинд хүрэх явдал гэж би ойлгож байна. Дотооддоо өсөж хөгжсөнөөр амьдарч буй нийгэмдээ эерэг нөлөө, сайн сайхныг үлдээх нь эрхэм зорилго байж болох юм.

 

Ямартаа ч заавал үржих албагүй, харин үүнээс илүү чухал зүйл байгаа, түүнд тэмүүлэх ёстой гэжээ. “Хүн гээч нь … зөгийн сүрэг мэт нэгдэн нийлэх ёстой болохоос биш эцэс төгсгөлгүй үржиж төлжөөд байх учиргүй”. Одоогийн дэлхийн хүн амын тоо үнэхээр ийм олон болохоос өмнө л Толстой үүнд санаа зовж байжээ. Хүний зорилго, амьдралын утга учир үржих биш гэдгийг дахин сануулсан байна. Гэхдээ хүмүүс өсөж үрждэг нь буухиа тоглоом шиг нэг хүний хийснийг дараагийнх нь үргэлжлүүлэхэд оршдог гэдгийг Толстой гаргасан. Хүн Бурхантай ойртох нь түүний зорилго бөгөөд энэ амьдралдаа төгс зүйл рүү ойртож чадаагүй учраас, дараагийн үе нь бага ч боловч илүү ойртох учиртай. Хэрэв хүн энэ амьдралдаа төгс ухамсарт хүрчих юм бол дахин үржих шаардлагагүй ажээ.

 

“Эмэгтэйчүүдийн боловсролын хэмжээ нь эрчүүдийн тэднийг үзэх үзлийн түвшнээр л тодорхойлогддог” гэжээ. Толстой эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурь, тэдний эмгэнэлтэй амьдралыг харуулж чадсанаараа феминист зохиолч ч юм шиг. Гэхдээ дээрх эшлэлийг яг юу гэж ойлгох нь бүрхэг. Нэг бол эрэгтэйчүүдэд тоогдоход хэрэгтэй тэр л түвшинд эмэгтэйчүүд боловсрол эзэмшдэг гэж ойлгогдоно. Эсвэл эрэгтэйчүүд эмэгтэй хүмүүсийн потенциал, чадамжийг үнэлэх эрх мэдэлтэй байдаг гэсэн санаа байж болох юм. Аль эсвэл бидний юмсын хэм хэмжээ, стандартыг эрэгтэйчүүд тогтоодог гэсан санаа байна. Эсвэл тийм эрх мэдлийг эмэгтэйчүүд тэдэнд өгчихсөн ч юм уу? Эмэгтэй хүн хэтэрхий ухаантай байх хэрэггүй, эсвэл хангалттай ухаантай ч нөхрөөсөө илүү ухаантай харагдах гээд хэрэггүй гэх мэт санаануудыг эмэгтэйчүүдэд зөвлөдөг шүү дээ. Ямар сайндаа Youtube дээр үзсэн нэг бичлэгт эмэгтэйчүүд мундаг болох гээд зүтгээд байгаа учраас эрчүүдийн сүр сүлд доройтож байна гэсэн утга санааг гаргасан байдаг. Тэрийг ч олон хүн дэмжсэн байсан.

 

“Янаг амрагийн шүлгүүд болон нүцгэн Венера, Фринээс эхлээд уран зураг, уран баримлыг бүгдийг аваад үз, эм хүн гэдэг таашаал авах зэвсэг гэдэг нь хэнд ч ойлгогдоно. Энэ боолчлолоос ялгарах юмгүй. Бүр хүүхэд байхаас нь л эмэгтэйчүүдэд ингэж хандан хүмүүжүүлдэг”. Урлаг гэдэг нэрийн дор нээрээ л үүнийгээ үргэлжлүүлэн хийсээр. Эмэгтэйчүүдийн секс эрх чөлөө гэдэг нэрийн дор порно кино ашиг олсоор. Охидыг багаас нь л чи айлын эхнэр хүн болно, нөхрөө хүндлэх хэрэгтэй мэтийн “сургааль” айлдацгаадаг. Багаас нь л хэрхэн эрэгтэй хүнд тоогдож, эхнэр болох вэ гэдэгт бэлдээд байдаг мэт. Манай дунд сургуулийн багш хичээлээ заахын оронд эрэгтэй хүнийг ходоодоор нь татах ёстой гэх мэт зүйл ярьж цаг нөхцөөдөг байж билээ. Гэвч ухамсрын өндөр түвшинд хүрсэн эрэгтэй хүн ганц хоолонд “явчихгүй” байх л даа. Ямартаа ч эмэгтэй хүнийг чөлөөлдөггүй янз бүрийн гэр бүлийн үүргийн тухай Симон дө Бовуар Дайван хүйстэнномдоо Охин, Эхнэр, Дурласан эмэгтэй, Эх, Өтөлсөн эмэгтэй гэсэн бүлгүүдэд тодорхой гаргасан байдаг.

 

“Эмэгтэйчүүд оюун ухаанаа хөгжүүлэх боломжгүй учраас яваандаа сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй, хийрхэх донтой, золгүй амьтад болно”. Яг энэ хэсгийг уншихад хэд хэдэн таньдаг эмэгтэйчүүд санаанд орж байна. Хүн бүр дайжиж, залхмаар, үглээ, хэрүүлч, яншаа “авгай” гэгддэг хүмүүс энэхүү нөхцөл байдлаас л бий болдог байх. Яалт ч үгүй өдөржин хүүхдүүдтэй зууралдана, тэд нарыг загнана, эцэс төгсгөлгүй гэрийн ажил хийнэ, тэгээд эцэст нь “авгай” болж хувирдаг. Гэтэл эрэгтэй хүн ч гэсэн ийм ажлыг насаараа хийвэл адилхан л “авгай” болох ч юм билүү? Бовуарын Нас ахисан эмэгтэй бүлэгт ийм л эмэгтэйчүүдийн тухай бичсэн байдаг. Өөрийн гэсэн амьдрал байхгүй, бүхий л амбицаа үр хүүхэд, нөхөртөө тохчихоод тэдний амжилтыг өөрийн болгох гэж оролддог гэдэг.

 

“Хүүхэд бол адис ерөөл, хүүхэд баяр баясгалан гэдэг чинь тэр аяараа худал шүү дээ. Хүүхэд бол зовлон шаналал, өөр юу ч биш.” Гэхдээ хүмүүс үүнийг ингэж ил хэлдэггүй байх л даа. Тэр ч бүү хэл хүүхэдтэй болоод харамссан хүмүүс олон байдаг ч энэ талаар ил ярих нь цээртэй. Хотжилт, үйлдвэржилтийн эрин үе хүүхэд тийм ч хэрэгтэй биш. Харин ч тээр, дараа болдог. Хөдөө аж ахуйн нийгэмд хүүхэд ажиллах хүчин болдог байсан бол хотжилтын үед харин ч хүүхдээ хаа нэгтээ “байрлуулах” хэрэгтэй болдог төдийгүй, үүнийхээ төлөө мөнгө төлдөг. Манайд гэхэд л бүр сугалаанд хожих юм бол хүүхдээ цэцэрлэгт өгөх эрхтэй болдог гэхээр л.

 

“Ийм болохоор, хүүхдүүдтэй болсон нь бидний амьдралыг сайжруулаагүй, дордуулсан хэрэг байлаа”. Ер нь ямар хүмүүсийн амьдрал дээрддэг гэж? Ямар ч байсан нэг зүйл хийсэн, бүтээсэн болж үүнээсээ сэтгэл ханамж авдаг учир дээрддэг байж болох л юм. Аль эсвэл эрх мэдэлтэй байх хэрэгцээгээ хүүхдээ загнаж, түүний хувь заяаг шийдэхдээ мэдэрдэг ч байж болох юм. Хоёр хүүхэдтэй байснаа гуравдахь, дөрөвдэх гээд цааш нь үргэлжлүүлээд төрүүлээд байдаг хүмүүсийг би лав ойлгодоггүй. Ихэвчлэн нөхөр нь л хүсдэг юм шиг санагддаг. Эмэгтэй хүн шиг тэгж 9 сар тээхгүй, хөхүүлж хүүхэдтэйгээ зууралдахгүй тул эрэгтэйчүүдэд олон хүүхэдтэй боллоо гээд тэжээж л чадаж байвал тэгтлээ дарамттай санагдаггүй биз. Харин ч олон хүүхэдтэй байх тусам эрэгтэйчүүдийн цалин нэмэгддэг тухай судалгаа бий. Нөгөө талаас эхнэрээ гэртээ бүр мөсөн уях далдуур санаатай ч байдаг байж болох юм.

 

“Нөхөр, эхнэрүүдийн 99% нь миний амьдарч байгаа шиг ийм тамд амьдардгийг, үүнээс өөрөөр байх ямар ч боломжгүйг би тэгэхэд мэддэггүй байжээ”. Эмгэнэлтэй юмаа. Миний хувьд эргэн тойрноо анзаарахад аз жаргалтай гэр бүл үнэндээ байдаггүй. Бүгд л гэрлэлт нь бүүдгэр, таарамжгүй, уйтгартай, утгагүй, бүр үзэн ядсан шинжтэй байдаг. Хоорондоо яриад байх ч зүйл сүүлдээ байхгүй болсон байдаг.

 

“Хотод өөрийгөө ч ойлгож мэдэх цаг байхгүй. Дандаа л завгүй. Гэтэл амьдрал хов хоосон.” Энэ ч үнэхээр үнэн санагдсан шүү. Нэг л завгүй хүмүүс. Юуны ч төлөө амдраад байгаа нь мэдэгдэхгүй. Тэгсэн мөртлөө сатаарах зүйл ихтэй, амсхийх ч зав байхгүй.

 

“Ажилчин хүнд үр хүүхэд хэрэгтэй”. Ажилчин хүн биеийн хүчээрээ мөнгө олдог, амь зуулгаа залгуулдаг тул түүнд хүн хүч хэрэгтэй ажээ. Харин оюуны хөдөлмөр хийдэг хүнд хүүхэд тэгтлээ ажиллах хүчин болж чадахгүй.

 

Ямартаа ч бие махбодынхоо дур хүсэлд захирагдсны улмаас өөрөө ч өсөж хөгжих боломжгүй, өөр хүний амьдралыг ч бусниулсан тийм л хүний амьдралын түүх. Энэхүү дур тачаал нь хөндий хоосон, зүгээр л ашиглах сонирхол дээр үндэслэсэн болохоор нөгөө хүнээ үзэн ядахад маш амархан мэт. Хэдийгээр эхнэрээ алж дуусч байгаа нь маш хэрцгий, байж боломжгүй мэт харагдаж буй ч бэлэг тэмдэг утгаар нь бодоод үзэх юм бол гэрлэсэн хүмүүс бие биенийхээ сүнсийг хордуулаад, амьд үхдэл болгодог ч байж мэднэ. Гэхдээ л амьдарч чадаагүйдээ хэн нэгнийг буруутгах шалтгаантай юмдаа.

Шүүмжлэлтэй санагдсан нэг зүйл нь бие махбодын дур тачаалыг хэт буруушаасан нь байсан. Ухамсрын өндөр түвшинд хүрээгүй хүн зүгээр л бие махбодын хэрэгцээгээ болиулж чадахгүй. Харин ч энэхүү хэрэгцээ нь улам нэмэгдэж энэхүү зөрчлөөсөө болж зовох байх. Гагцхүү бие махбодын таашаалаас илүү сайхан зүйл байдгийг ойлгож ухаарсан цагт тиймэрхүү хүсэл тачаал өөрөө аажмаар багасах жамтай байж магад.

Тус номыг уншихыг хүсвэл Монсударын нэг цуврал болж гарсан байгаа.

Монголын ёс суртахуун

Монголын ёс суртахуун

Д. Баатар, Ж.Бор нарын бичсэн Монголын ёс суртахуун нэртэй, 140 хуудастай номыг уншиж дуусгалаа. Сонирхолтой санагдсан болохоор зарим санаа, эшлэлүүдийг тэмдэглэв.

 

Энэ номонд бичсэн гурвалсан сургаалиуд нь таалагдсан: “Өсөхийн цагт санууштай нь Хүмүүжил, хичээл, сэтгэл гурав” гэжээ. Хүнд сэтгэл гэдэг зүйл төрөлхөөс заяадаг гэж бичжээ. Тэгээд сэтгэл гэдэг бол хүний гал гэж хэлсэн байна. Гэхдээ тийм ч тодорхой тайлбарлаагүй.

 

Үнэн мэдээллийг сэтгэлийн мэдрэмж өгдөг гэж бичсэн байна. Тийм учраас сэтгэл хөдлөлдөө найдах хэрэгтэй гэжээ. Сэтгэл судлалын шинжлэх ухаанд сэтгэлийн хөдөлгөөнийг танин мэдэхүйтэй холбон тайлбарласан байдаг. Хүний бодлоос шалтгаалж хүнд өөр өөр сэтгэл хөдлөл үүсдэг. Сэтгэл хөдлөлөөрөө дамжуулж хүн бодлоо таньж авах боломжтой байх. Хүн амьсгалж буйгаа анзаардаггүйтэй адил хүн юу бодож байгаагаа тэр бүр анзаардаггүй гэдэг. Хүн өдөрт 65 мянган юм боддог бөгөөд тэрний 95% нь сөрөг байдаг гэдэг. Тэгэхээр энэ мэдээлэл нь тухайн обьектийн гэхээсээ хүний өөрийнх нь тухай мэдээллийг өгдөг байж болох. Аль эсвэл, ухамсаргүйгээр хүн мэдээллийг маш хурдтай боловсруулдаг бөгөөд сэтгэл хөдлөлөөр дамжуулж түүнийг ойлгодог, дараа нь хэсэг хугацааны дараа л тэр мэдээлэл ухамсарлагдаж ойлгодог гэж үзэх юм бол заримдаа сэтгэл хөдлөлдөө найдах нь зөв ч юм шиг. Ухамсарлаж ойлгох гэсээр байтал цаг хугацаа алдана. Гэхдээ ухамсаргүйд буй өмнөх мэдээллээс хамаараад тухайн мэдээллийг янз бүрээр тайлж ойлгох байх. Жишээ нь: өмнө нь аюул заналхийлэл мэдрүүлж байсан зүйлтэй төстэй нэг обьектийг олж хараад өөрөө ч мэдэлгүйгээр айх мэдрэмж төрлөө гэж бодъё. Тэгвэл тэр обьект үнэхээр аюултай гэсэн үг биш, харин өмнөх обьекттой төстэй учраас аюултай байж магадгүй шүү гэсэн сэрэмжлүүлэх дохиог бидэнд маш хурдан өгч буй хэрэг. Тэгэхээр сэтгэл хөдлөл чухал ч, түүнийг ойлгох ухаан бидэнд хэрэгтэй.

 

Сэтгэлийн зовнилоос сэргийлэх маш сайн арга бол шамдуу, шургуу ажиллах гэж бичсэн. Энэ нэг талаас зөв байж болох юм. Нөгөө талаас хүн зүгээр ухаангүй ажиллаж өөрийгөө сатааруулж байгаатай адил ч байж болох. Ямартаа ч сэтгэл гутрал гэдэг бол хийх юмгүй, баян чинээлэг хүмүүсийн өвчин гэдэг үнэн ч байж болох. Учир нь өнөөдрийнхөө хоол унданд санаа зовох шаардлагагүй болоод ирэхээр хүн хэрэгтэй, хэрэггүй зүйл бодож өөрийгөө шаналгадаг ч юм уу?

 

“Нийгэм бүхнийг хэвлэсэн юм шиг ижил загвартай болгодог” гэжээ. Нээрээ тийм ч юм шиг. Хүн бүхэн гадаадад сурахыг хүсдэг нь одоо бүр нэг загварынх болчихсон байна. Бас бүгд ижил зүйл хүсдэг. Тэр нь бизнес эрхэлж мөнгөтэй болох, эсвэл фейсбүүк дээр олон дагагчтай болох. Аль эсвэл хүнтэй сууж гэр бүл зохиогоод хүүхэд, гэр бүлийнхээ зургийг профайл дээрээ тавих.

 

Энэ номонд бас “хэрэглэгчийн нийгэм” зэрэг нэр томъёо гарч байсан. Тэгэхээр үүнийг капитализм, эд материалыг шүтсэн үзэлтэй л холбож ойлгох байхдаа. Монгол ч бас тийшээ дөхөж байна. И-март гээд дэлгүүрт хүмүүс олноороо шавааралдсан байгаагаас харж болно. Мөн хаашаа ч харсан эд материал, хоол хүнсний зар суртчилгаа. Хүмүүс хэрэглэгч болсноор дотор нь улам хөндий хоосон болох байх. Тийнхүү худалдаж авсан зүйлээрээ дотоод хоосноо дүүргэх гэж оролдоно.

 

“Бүх хүний чиний эсрэг байвч зөв зүйл зөв л байдаг, бүх хүн чиний талд байвч буруу зүйл буруу л байдаг” гэж Уильям Пени гэж хүн хэлжээ. “Төр хэдий чинээ завхарна, төдий чинээ их хууль тогтоомж гаргадаг” гэж Публий Тацитус хэлснийг номонд эшэлсэн байна. Номын зохиогчийн өгүүлснээр нийгэм гэдэг зохиомол бүтэц нь энэхүү нийгэмд хүмүүс бие биетэйгээ дасан зохицдог байхыг магадлахын тулд хууль, хуульч гэдэг мэргэжилтнийг гаргаж ирсэн ажээ. Нэг талаараа хүмүүст ухамсрын түвшин өндөр хөгжөөгүй, амьдрах нэгдмэл үнэт зүйл байхгүй үед ийм хууль хэрэг болдог байх л даа. Манайд гэхэд л хуульчаар сурах хүсэлтэй хүн ямар олон байдаг билээ дээ. Хуульчийн мэргэжил нь хээл хахуульд идэгдсэн, шударга бус нийгэмд нэр хүндтэй мэргэжилд тооцогддог нь егөөтэй ч юм уу?

 

Бас нэг сонирхолтой зүйл нь “Заяагдмал ухаан, эрдэм дагаж ирэх ухаан, нас дагаж ирэх ухаан” гэж 3 ангилсан байсан. Тэгэхээр заяагдмал ухаан төрөлхийн болохоор өөрөөс тэгтлээ шалтгаалахгүй, мөн хүн хүссэн хүсээгүй нас нь нэмэгдэх учир энэ ч бас өөрөөс тэгтлээ хамаарахгүй. Харин эрдэм номонд л суралцах боломжтой байх нь. Гэхдээ зохиолчийн хэлэх гэсэн санаа нь ахмад хүнтэй ярилцах, тэдний туршлагыг сонсохын ач холбогдолыг ойлгуулах гэсэн байх л даа. Өнөөдөр залуу, хөгшин гэж ялгаж харьцдаг болсон байна. Энэ настайчууд, хоцрогдсон үеийнхэн гэх мэтээр ангилж, ялгаварлах нь тэднээс суралцах боломжийг үгүй хийдэг бололтой.

 

Мөн бас нэг сонирхолтой санагдсан зүйл бол “хүн байгальд ойртож эрх чөлөөгөө олдог, харин нийгэм дотор эрх чөлөөгөө олох аргагүй. Байгаль өөр дээр нь амьдарсны төлөө татвар нэхдэггүй” гэжээ. Энэ хэсгийг уншаад надад байгальтай ойр амьдрах хүсэл хүчтэй төрөв. Нээрээ л хотын байр байгалиас хол, явах газар ч байхгүй, хараад үзээд байх зүйл ч байдаггүй. Тийм болохоор зохиомол цэнгээний газар олширч, хүн мөнгө төлж сэтгэлээ тайтгаруулах болсон. Хот гэхээр баахан шавааралдсан байшин, уурлаж бухимдсан хүмүүсийн царай, хог нь сагасан хогийн савнууд, приус машинаар түгжирсэн зам, машины чих дөжрөм сигналууд, хоолой, нүд хорсгох утаа, нус цэр, бөөлжсөөр дүүрсэн явган хүний зам, бусдаас хоол, мөнгө гуйх гуйлгачид, золбин ноход, нүд эрээлжлүүлсэн зар суртчилгааны самбарууд, орчноосоо хэт ялгарах шуб өмссөн хүмүүс, том жиип машинууд л санаанд орж байна.

 

Өөр нэг сонирхолтой зүйл нь хувь тавилан, хувь заяа хоёрыг ялгасанд байв. Хувь тавилан гэдэг бол хүнд тодорхой байдаг бол хувь заяагаа хүн өөрөө шийддэг гэсэн байна. Тиймээс хүн хувь тавилангаа өөрчлөх боломжгүй гэжээ. Тиймээс хүн өөрт оногдсон хувь тавиланг ямар түвшинд байлгах нь өөрөөс нь хамаардаг гэсэн үг. Хүн ямар эцэг эхээс, хаана төрөхөө өөрөө шийддэггүй. Гэхдээ тэрхүү төрсөн газар орчноосоо давж гарч чадах уу гэдэг нь өөрөөс хамаарна.

 

“Аливаа зүйл хөдөлгөөнгүй л болох юм бол мөхөж сөнөдөг” гэсэн байна. Тэгэхээр хүн байнга өөрийгөө хөгжүүлж, шинэчлэгдэж байх зүй тогтолтой мэт. Бас нэг сонирхолтой санагдсан зүйл бол хиймэл бүтэц болсон нийгэмд биологийн шалгарал явагддаггүйгээс хүн гэдэг амьтны тоо хэтэртлээ ихэссэн гэсэн. Нэг талаасаа үнэн байх. Хүн тодорхой насанд хүрээд нас эцэслэдэг байхад янз бүрийн анагаахын тоног төхөөрөмжөөр үхүүлэхгүй торгоох болсон. Тэгээд бодохоор нас өндөр, өвчтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй, эсвэл нэн ядуу хүмүүс үхэж байх ёстой хэрэг үү? Бас арай ч тэгж хэлэх нь хаашаа юм. Харин хүн ухамсартайгаар үржлээ зохицуулах ёстой байх. Түүгээрээ бусад амьтдаас ялгагдах бус уу? 2100 он гэхэд дэлхийн хүн ам 11 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо бий. Европ 1 тэрбум, Америк 1 тэрбум, Ази 5 тэрбум, Африк 4 тэрбум хүнтэй болох ажээ. Хамгийн ядуу, хүн ам нь боловсролгүй газарт хамгийн их үржил явагдах нь.

 

Өнөөдрийн нийгмийг хоёр хэмжээст хэмээн шүүмжилж байсан боловч гурван хэмжээс дотор яг юу орж, нэмэгдэж байгаа нь тодорхойгүй байв. Гэхдээ сонирхолтой санагдсан зүйл бол “бүх шатны дунд сургууль, их дээд сургуульд багш нар нийгэм дотор хэрхэн амьдрах ухаан л заадаг” гэжээ. Тэгэхээр байгаль дээр амьдрах ухааныг сургуульд заадаггүй гэсэн үг. Нээрээ л хэр бодитой, хэрэгтэй зүйл зааж чаддаг вэ? “Өвчтэй нийгэмд амьдраад болоод байгаа хүнийг хэр эрүүл гэх вэ?” гэж Кришна Мурти хэлсэн байдаг.

 

“Хүүхэд насны шударга зан чанар, цэвэр ариун сэтгэлгээ, өвөрмөц хандлага хүн төрөлхтөнд өдгөө ямар их дутагдана вэ?” гэж бичжээ. Гэхдээ энэ зүйлээ ахлах ангиа төгсөхдөө гээгээд төгсдөг биш гэж үү? Ийм хэвээрээ байх юм бол амархан арчигдаж, ад шоо болно. Эсэргээрээ муу санаатай, хэрэгтэй хүнтэйгээ “нөхөрлөчихдөг”, амбицтай, өрсөлдөх чадвартай байх хэрэгтэй болдог.

 

“Өөрт нь илүү зүйл байсаар байтал түүнийгээ олж харахгүй, эсвэл ухаарахгүй байна гэдэг мунхагийнх” гэжээ. Хүн дандаа өөрт байхгүй, бусдад байгаа зүйлд л анхаарлаа хандуулж амьдардаг мэт. Үүн дээр дөрөөлж хүнд янз бүрийн зүйл хэрэгтэй мэтээр зар суртчилгаа ойлгуулдаг.

 

Өөр нэг сонирхолтой санагдсан зүйл бол орчин үед насыг өөр байдлаар ангилдаг болсон гэжээ. 0-30 насыг хүүхэд нас, 30-60 насыг залуу нас, 60-90-ийг ахмад нас, 90-ээс дээш насыг өндөр нас гэж ангилжээ. Оюун ухааны чадамжийн оргил үе нь 70-80 нас гэж үзжээ. Энэ бас л өөдрөг санаа байна шүү. Гэхдээ нэг бодлын үнэн. Өнөөдөр олон хүн сурч боловсрох гэсээр байтал 30 нас хүрч байна. Тэгээд 30 гараад л гэр бүл зохиож, ухаан орох гэсээр байтал 60 хүрдэг. Монголчуудын хувьд 60 гараад нас барчихдаг нь жаахан харамсалтай. Уг нь энэ номонд өгүүлснээр 90 хүртэл амьдарч чадах юм бол их зүйлийг бүтээх нь.

 

Бас нэг сонирхолтой санаа нь амьдралын утга учирыг оюун ухаан үргэлж төгсжүүлэх ёстой гэж үзсэн. Сансрыг дээд оюун ухаан гэж үзсэн бөгөөд Бурхан гэдэг өөрөө дээд оюун ухаан гэсэн санаа гарч ирж байгаа юм. Бясалгал хийх нь дээд оюун ухаантай холбогдох арга зам юм болов уу? Оюун ухаанаа байнга хөгжүүлж, хүн төрөл авах бүртээ сайжирдаг бол хөгжүүлэхгүй яваад байвал доройтсоор байгаад амьтны төрөл авдаг гэжээ. Хүн энэ амьдралдаа өөрийгөө хэр их сайжруулна, тэр хэрээр дараагийн амьдрал нь сайжирдаг гэж үзвэл угаасаа амьдрал шударга гэж хэлж болохоор санагдаж байна. Харин ч бүгд адилхан төрдөг бол амьдрал шударга бус болох байсан. Тийм болохоор л хүн байнга суралцах хэрэгтэй байх нь. Гэтэл хүн хүүхэдтэй болчихоор суралцах боломж нь багасдаг мэт. Харин өөрийнх нь биеэр дамжиж гарсан хүүхдэд энэ амьдралдаа суралцах боломжийг олгодог. Ингээд бодохоор Antinatalism-тэй би тийм ч санал нийлэхгүй байна. Бид зөвхөн энэ амьдралыг харахад амьдрал шударга бус харагддаг ч үнэндээ сансрын хүрдэнд буй амьтдыг бүхэлд нь авч үзэх юм бол шударга ёс үйлчилдэг. Мөн бид хүүхэдтэй болсноор буян үйлдэж байдаг. Учир нь өөр нэг сүнсэнд суралцах, өсч хөгжих боломжийг өгч байдаг. Нэг талаасаа хүүхэд гаргалгүй өөрөө өсч хөгжвөл илүү хурдан ахих байх. Харин хүүхэд төрүүлвэл бага багаар ахина. Өөрөө дараа нь төрөхдөө магадгүй өөртэй нь холбоотой хүмүүсээр дамжиж төрдөг юм болов уу?

 

“Хүн өөрийгөө олохын тулд бүтээх, туурвих, хөдөлмөрлөх ёстой” гэжээ. Зүв зүгээр суугаад би хэн юм бэ? гэж асуугаад хариултаа олоод авчихгүй бололтой. “Юм хийдэг хүн л алддаг, мөн юм хийсэн хүнийг л шүүмжилдэг” гэдэг. Тэгэхээр алдаж онож байж л өөрийгөө олдог байх. Тэгээд бусад хүнд шүүмжлүүлж байвал юм хийж байнаа л гэж ойлгох хэрэгтэй. Харин хэнд ч шүүмжлүүлэхгүйгээр өөрийгөө олох боломжгүй.

 

Ийнхүү энэ номноос өөрт авах зүйлийг бичиж, өөрийн бодлыг нэмлээ. Мэдээж гээх, хаях зүйл байсан. Жишээ нь: монголчуудыг хэтэрхий дээр өргөмжилсөн, гей хүмүүсийг гаж гэж үзсэн, мөн төрөө дээдлэх ёстой хэмээсэн, эр хүнийг өндөрт авч үзсэн, гадаадад сурсан хүмүүсийг шүүмжилсэн зүйлстэй би санал нийлээгүй. Гэхдээ гадаадад сурч ирээд өөрсдийгөө хэт өндөрт өргөмжилдөг, сайн мэдэхгүй байж өөрийгөө ихийг мэддэг хэмээн бодож биеэ тоодог гэдэгтэй бол санал нийлж, өөртөө ч дүн шинжилгээ хийсэн. Мөн Манжийн дарлал, социализмын үед монголчуудад хангалттай дутуугийн мэдрэмж бий болсон. Тэгэхээр монголчуудыг өргөмжлөх нь тэгтлээ доош орсон өөрсдийгөө үнэлэх үнэлэмжийг хэвийн байдалд оруулахад тустай байх.

 

Дүгнээд хэлэхэд энэ ном нэгийг бодогдуулж, эргэцүүлж, шинэлэг мэдээлэл өгсөн, өвөрмөц ном байв. Гол нь яагаад Монголын ёс суртахуун гэж нэрлэсэнд би лав тайлбар өгч чадахгүй нь. Гэхдээ монголчуудын ертөнцийг үзэл үзэл, амьдралын ухаан шингэсэн гэдэг утга санаатай байх гэж бодлоо. Бодоод байхнээ дандаа гадаад хүмүүсийн бичсэн ном, хийсэн киног үздэг болсон байна. Тэгэхээр мэдлэг гэдэг зүйлийг бүтээдэг, ямар нэг эх сурвалжаас олж авдаг мөн хэрэглэдэг гэж үзвэл монголчуудын бүтээсэн мэдлэгийг мэдэж авах, хэрэглэх нь эргээд бидний амьдралыг тэнцвэржүүлэх ач холбогдолтой байх нь.

Жүжиг

Жүжиг

Хүн өссөн орчныхоо бүтээгдэхүүн гэдгээ тэр бүр нарийн ухамсарлаж хардаггүй. Гэтэл тэр орчноосоо холдоод гаднаас нь харж, эргэцүүлэн тунгаахад өрөвдөлтэй санагдах зүйл ч байдаг, уур хүрмээр зүйл ч байдаг. Талархмаар зүйл ч байдаг. Хамгийн хайртай хүнээ хүртэл үзэн ядах мэдрэмж төрдөг. Эсвэл энэнээс угаасаа өөр байх боломжгүй ч байсан юм шиг санагддаг.

 

Өөрийгөө багадаа жүжиглэж байснаа хүмүүс хожим нь олж мэддэг, эсвэл жүжиглэж байхдаа хүртэл түүнийгээ далд байдлаар мэдэрч байдаг. Өөрт оноосон дүрд жүжиглэж байжээ гэж. Яах гэж? Амьдралд чухал болох том хүмүүст таалагдахын тулд. Томчуудын өгсөн бэлгэнд баярлаж байгаагаа харуулах ёстой. Тэдний хүссэн сайн хүүхэд байх ёстой. Тэдний хүссэн зан ааш, үйлдлийг хүчээр гаргаж үзүүлдэг. Хүүхэд байна гэдэг нэг бодлын томчуудыг гомдоохгүйн тухай байдаг мэргэжил юм шиг.

 

Гэхдээ хэзээ ч өөртэйгөө нүүр тулахгүй бол жүжиглэж байснаа хүлээн зөвшөөрөхгүй. Жүжиглэж байснаа мэдсэний дараа эсвэл үүнийгээ хүлээн зөвшөөрч, тэрхүү жүжигчний дүр би биш юм байна гэдгийг эсвэл дахиж жүжиглэхээс залхах үедээ “Тэгвэл би яг хэн юм бэ?” гэж асууж эхэлдэг. Өөрийгөө өссөн орчноосоо тусгаарласны дараа хэсэг хугацааны дараа дотор чинь нэг дуу хоолой сонсогдож эхэлнэ. Би энд байнаа гэж байгаа юм шиг. Тэр дуу хоолой ил гарахаас айж байсан. Мөн өөрийг нь анхнаас хэн ч сонсохгүй байсан. Чи хэн бэ гэж хэн ч асуугаагүй. Харин чи ийм байх ёстой гэдгийг л хэлж байсан. Тэгээд бусдын дуу хоолойнд чиний дотоод дуу хоолой дарагдчихсан байсан.

 

Гэхдээ тэр жүжиглэл одоо ч үргэлжилсэн хэвээрээ шүү дээ. Энэхүү жүжиглэлийг хамт олонтой баяр тэмдэглэх үед хамгийн хурцаар мэдэрдэг. Тэрхүү аз жаргал, баяр хөөр ямар хиймэл вэ гэдгийг мэдэрдэг ч, хамт олноороо байх сайхан байна шүү гэж жүжиглэдэг. Яг үнэндээ аймар уйтгартай байдаг. Бүгд нууцаар бие биетэйгээ урьдчилаад зөвшилцчихсөн юм шиг. Баахан жүжигчнүүд давхар өөр дүрд жүжиглэцгээдэг. Хүчилсэн инээд хацрын булчинг өвтгөдөг шиг дараа нь бүр туйлдсан мэдрэмж төрдөг.

 

Хэзээ ер нь жүжиглэхээ дуусгах юм бэ? Жүжиглэхээ больчихвол чамайг бас намайг хүмүүс таних болов уу? Хүлээн зөвшөөрөх болов уу?

 

Харин ганцаараа байх үед нэг тийм тухгүй мэдрэмж төрнө. Яг л танихгүй мөртлөө эртний танилаа хардаг. Гэхдээ түүнийг яахаа мэддэггүй. Түүнтэй яаж харилцахаа мэддэггүй. Хэн нэгэн рүү гүйж энэ эвгүй мэдрэмжээсээ салах гэж яаралгүйгээр тэр үл таних танилыг анзаар, түүний хэлэх үгийг сонс. Тэгээд удахгүй уур чинь хүрэх болно. Бас гуниглах болно. Гэхдээ тайтгаралыг бас мэдрэнэ. Учир нь үл таних танил чи өөрөө байсан.

 

Тийнхүү хэсэг хугацаанд ч гэсэн жүжиглэхээ болих үед нэг тийм хөнгөн мөртлөө ганцаардмал мэдрэмжийг мэдрэнэ. Нэг талаасаа ганцаардмал ч юм шиг, нөгөө талаасаа бүхэл ертөнцийн нэг хэсэг болсноо мэдэрдэг. Өмнө нь хамт олны, гэр бүлийн нэг хэсэг байхын тулд жүжиглэж байсан. Харин жүжиглэхээ болих үед ертөнцийн нэг хэсэг болдог. Яг л найрал хөгжмийн нэг хэсэг мэт, найрал зохицлыг мэдрэнэ.

 

Жүжиглэхээ болих үед бусад жүжигчин чамайг орхино, харин тайзнаас буусан хүмүүс чамайг олж харах болно. Тэгээд харцаараа л бие биеэ хараад таних болно. Эсвэл чи жүжиглэж байхдаа жүжиглэхээ больчихсон хүнийг хараад чамд атаархах сэтгэл эсвэл бишрэх мэдрэмж төрнө. Түүнийг хараад нэг бол чи өөртөө ой гутна, эсвэл тэр хүнийг дахиж хармааргүй мэдрэмж төрнө.

 

Хүн өссөн орчин нөхцлөөсөө давж гарах ёстой. Гэхдээ яаж? Үүнээс өөр байх боломжтой гэдгийг нэгэнт олж харах үед хүний дотор өөрчлөлт явагдаж эхэлдэг. Учир нь өөрийгөө болон бусдыг харах өнцөг өөрчлөгдсөн байдаг. Харамсалтай нь үүндээ хүн дүгнэлт хийж, эргэж харах гэсээр байтал нас барагдчихдаг бололтой.